+A A -A

Osmanlı’da Vehhâbîlik

-A A +A

Bu yazımızda doğduğundan beri İslâm dünyasının gündeminden hiç düşmeyen “Vehhâbîlikten” söz edeceğim. İslâm tarihi boyunca -Şiilik dahil- bu hareket kadar tartışılan başka bir dini-siyasî hareket olmamıştır. İnanç ritüeli, yayılması ve günümüzdeki etkileri bakımından İslâm tarihinde ortaya çıkan birçok itikadî, amelî, fikrî mezhep ve hareketlerden farklılaşmaktadır. Başlık tahrik edici gelebilir. Ama ben burada Osmanlı coğrafyasındaki iç dinamiklerin doğurduğu Vehhâbîlikten bahsedeceğim.

VEHHABİ KİMDİR?

Vehhâbîlik, 18. Yüzyılın ilk çeyreğinde, -A. Refik Altınay’ın icat ettiği- Lâle Devri’nin son baharında, Osmanlı taşrasında ortaya çıkan dinî-siyasî bir harekettir. Her ne kadar müntesipleri kendilerine “Muvahhidûn” veya “Ehl-i Tevhid” adını verip, -Suudi veliahdı Muhammed b. Selman’ın yaptığı gibi- “Vehhâbî” kavramını reddetseler de, ortaya çıktıklarından itibaren bu isimle tanınmışlardır.

Bu hareketin dini önderi İbn Teymiyye’den sonra Hanbelî Mezhebinin en önemli yorumcusu olan Muhammed b. Abdilvehhap’tır. Ona istinaden yapılan bu isimlendirme ile -kendi iddiasının aksine- fikirlerinin şahsî olduğu ve diğer İslâmî mezheplerden, yorumlardan ayrıldığı intibaı verilmek istenmiştir.

Peki Muhammed b. Abdilvehhap kimdir?

Muhammed b. Abdilvehhap, 1703 yılında, Osmanlı Devleti’nin taşrasında, merkezi Arabistan’ın yayla kısımları sayılan Necid’e bağlı Uyeyne’de dünyaya geldi. Genellikle göçebe çöl kültürünün (Bedevî) egemen olduğu bu coğrafyanın nadir yerleşim alanlarından Uyeyne’de, Hanbelî Mezhebi ulemasından olan bir aile içinde büyüdü. Dedesi, babası ve ağabeyi önemli Hanbelî âlimlerindendir. Muhammed b. Abdilvehhap dinî eğitiminin tamamını bu mezhebin usulü dairesinde daha sonra çatışmaya gireceği babasından almıştır. Kendi fikirlerini neşretmeye başladığı 1737 yılından önce Osmanlı Devletinin bölgedeki şehirlerine (Basra, Şam, Mekke, Medine) hatta bazı rivâyetlere göre de Hindistan ve İran’a da seyahatler yaparak Müslümanların yaşantılarını gözlemlemiştir. Ayrıca Muhammed b. Abdilvehhap bu şehirlerdeki ulemâ meclislerine katılmıştır. İlk muhalif fikirlerini de buralarda dillendirdiği ama kabul görmediği bilinmektedir.

Seyahatlerinden sonra babasının kadılık ve müderrislik yaptığı Hureymila bölgesine dönen Muhammed bin Abdilvehhap (MBV), babası ile birlikte, dört yıl müderrislik yapmış ve fikirlerini içeren Kitabü’t-Tevhid’i yazmıştır. Dini hayatın zayıf ve yer yer sadece adının kaldığı -bugünkü Riyad’ın etrafı olan- Necid bölgesindeki bazı kabile reislerine mektuplar göndererek, kendi öğretisini anlatmaya girişmiştir. Öğretisi oldukça basittir. Dini bilgisi olmayan, medenî hayattan uzak; kaynakların deyimiyle, “hâl-i bedavet ve vahşet” içinde olan topluma hitap etmektedir. Fikirlerini, bazı Osmanlı şehirlerinde gördüğü Müslümanların bozulmuş, rayından çıkmış hatta ona göre, din dışı yaşama tarzlarıyla, Bedevilerin din ile uyumlu olmayan inançlarındaki gözlemlerine dayandırdığı anlaşılmaktadır. Her ne kadar çıkarımlarının metodunu büyük İslâm bilginlerinden sayılan İbn Teymiyye’ye dayandırsa da daha ziyade kendi gününün şartlarından hareket ettiği anlaşılmaktadır. Düşünceleri basit ama hem şehirlerdeki İslâmî anlayışı hedef alacak kadar açık ve hem de Bedevileri tahrik edecek kadar etkilidir.

Haberin devamı için tıklayınız...

Yeni yorum ekle

Yayın Tarihi : 09.04.2018 - 11:40 -164-
Bu sayfayı paylaşın :