Türkiye’de Bir İlk

-A A +A

      Sayın okuyucularım, bu yazımda; İslam yazı sanatını zirveye taşıyan hattat Buhara'dan Amasya'ya göç etmiş Şeyh Mustafa'nın oğlu olarak tanınan Şeyh Hamdullahı (Hicri:840 veya Milâdi 1426 - 1429 ) ve yazdığı “Mushaf-ı Şerîf” i tanıtmaya çalışacağım.

      Osmanlı hat sanatının kurucusu kabul edilen Şeyh Hamdullah’ın, Sultan II. Bayezid’in tilaveti için özel olarak yazdığı ve bugün Topkapı Sarayı Müzesinde muhafaza edilen Mushaf-ı Şerîfi’, “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı tarafından yürütülen titiz bir çalışma sonunda tıpkıbasımı yapılarak yayımlanmıştır.

      Sultan II. Bayezid'in hat hocalığını da yapan Şeyh Hamdullah'ın yaklaşık 500 yıl önce yazdığı “Mushaf-ı Şerif”, klasik hat sanatımıza getirdiği yeniliklerin yanı sıra harikulade tezyinat ve cildiyle ülkemizdeki en değerli el yazması Kur’an-ı Kerim’lerin arasında yer almaktadır.

      Şeyh Hamdullah hattı Mushaf-ı Şerif,  klasik hat sanatında daha önce örneğine pek rastlanmayan harekeli nesih hatla yazılmış ve böylece okumada kolaylık sağlanmıştır. Şeyh Hamdullah’ın geliştirdiği bu kitabet üslubu zamanla muhakkak, reyhanî veya aklâm-ı sittenin karışık olarak kullanıldığı kitabet türünün yerini almış ve bütün İslâm dünyasında Şeyh Hamdullah'ın geliştirdiği nesihhatlamushaf yazma geleneği hâkim olmuştur.

      Seyrine doyulmaz güzellikte bir hatta sahip olan Mushaf-ı Şerîf’in metni altın ve siyah cetvellerle çerçeve içine alınmış, hizb, aşr, cüz, hams, secde güllerindeki hat ile sûrebaşı yazıları zamanla Kur’ân metnine karışmasını önlemek için beyaz mürekkeple ve rika hatla yazılmıştır.

      Sultan II. Bâyezid’in hizmetkârlarından müzehhip Hasan b. Abdullah tarafından yapılan tezhipte, o devrin desen, motif ve renk özellikleri büyük bir ustalıkla uygulanmıştır.

      Eserin Cildinin dış ve iç yüzeyinde sahtiyan deri üzerine şemse,köşebent, salbek ve zencirek formlarıhatâyî ve rûmî motifleri kabartma olarak sade ve zarif bir tarzda işlenmiştir.

      Mushaf-ı Şerîf, günümüz baskı teknolojilerindeki tüm yöntemler denenerek ulaşılabilen en üst kalitede 1000 adet basılıp “Şeyh Hamdullah ve Yazdığı Mushaf-ı Şerîf” adlı Türkçe-İngilizce kitapçıkla birlikte özel kutusunda sertifikalı olarak yayımlanmıştır.

      Eser Four-shot yöntemiyle 600 dpi çözünürlükte fotoğraflanıp grafik ve renk ayrımı hexachrome-multicolor tekniğine uygun biçimde 10 renk olarak yapılmıştır.

      Kur’ân-ı Kerîm tıpkıbasım uygulamalarında ülkemizde ilk defa başvurulan bu yöntemle aynı rengin farklı tonları esere yansıtılabilmiş, sayfalardaki çeşitli leke izleri ve renk geçişleri başarıyla aktarılmıştır. Bu noktada pantone renklerden olabildiğince kaçınılarak asıl nüshadaki doğal dokunun elde edilmesi amaçlanmıştır. Eserdeki yaldız efektini alabilmek için ise kimi sûrebaşlarında iki yaldız ve çeşitli boyalar katılmak suretiyle dördüncü bir yaldız efekti elde edilmiştir.

      Ülkemizde en yaygın kullanıma sahip klasik tram baskı yönteminin yerine  tezhipli bölümlerdeki fırça boyasının sahip olduğu doğal dokuyu ve sayfa zeminlerindeki gerçeklik hissini en hassas biçimde yansıtabilecek kum tram yöntemi kullanılarak eser iki geçişte basılmıştır. 

      Tıpkıbasımın kapağında, orijinaline en yakın doku ve renge sahip iki ayrı hakiki deri üzerine sıcak varak ve soğuk gofre olmak üzere toplam 24 baskı uygulanmış, eserin ağız kısımları, doğallık hissi sağlamak amacıyla çeşitli kumaş boyası karışımları kullanılarak tek tek elde boyanıp üzerine ipek baskı (serigrafi) uygulanmıştır. Böylece asıl nüshanın ağız kısmındaki desenlerin tıpkıbasımda aynıyla yer alması da sağlanmıştır.

      Eser Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı tarafından 2014 yılında projelendirilip, baskısı Kasım 2016 ayında tamamlanan “Şeyh Hamdullah Hattı Mushaf-ı Şerîf’in Tıpkıbasımı”, ülkemiz yayıncılığına katkı sağlaması ve bu yöndeki çalışmaları teşvik etmesi umuduyla kültür dünyamıza sunulmuştur.(1)

Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığının bu çalışmalarından dolayı Allah razı olsun der, Şeyh Hamdullah Efendinin de ruhunun şad olmasını dileriz.

 

 

Şeyh Hamdullah Kimdir?

      Şeyh Hamdullah İslam yazı sanatını zirveye taşıyan ve hattatların piri olarak bilinen Şeyh Hamdullah; Buhara'dan Amasya'ya göç etmiş Şeyh Mustafa'nın oğludur. Annesi Hafize Hatun’dur. Amasya’da doğmuştur. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte tarihçiler Hicri:840 veya Milâdi (1426 - 1429) tarihleri olabileceğini kaydetmektedirler.

      Hamdullah Çelebi, dini ilimleri ve edebi bilgileri devrinin meşhur âlimi Şehzade II. Bayezid ve Ahmed’in hocası Hatip Kasım Efendi’den tahsil etmiş, ileri seviyede Arapça öğrenmiştir.

      İlk hat hocası Sufi Yahya Çelebi-zâde Ali Çelebi olmuştur. Onun Fatih Sultan Mehmet’e kâtip olması üzerine Amasya’da Hayrettin Halil Çelebi hocalığında yazı eğitimini tamamlamıştır.

      Şeyh Hamdullah yazdığı yazı ve kendine has üslûbu ile “Kıbletül Küttab” diye anılmıştır. Yazı onun elinde o derece gelişip güzelleşmiştir ki zamanındaki ve daha sonraki hattatlar ona benzemeye çalışmışlarsa da sanatına yaklaşabilen çok az olmuştur.

      II. Bayezid, şehzadeliği ve Amasya Valiliği sırasında Şeyh Hamdullah ile yakından ilgilenmiş, hatta Şeyh Hamdullah’ın yazı hokkasını kendi elinde tutarak üstada hizmette bulunmuştur. Davetlerde de en yakınında oturtmuş, diğer misafirlerden ayrı tutmuştur.

    II. Bayezid Şeyh Hamdullah'ı İstanbul'a davet ediyor

      1481'de Fatih Sultan Mehmed Han’ın vefatı üzerine tahta davet edilen Şehzade Bayezid, Amasya’dan ayrılırken hocası Şeyh Hamdullah’ı İstanbul’a davet etmiştir. Bayezid Han’ın saltanat tahtına çıkmasından bir süre sonra da Şeyh Hamdullah İstanbul’a gitmiş, Amasya’da iken arkadaşlık yaptığı Hattat Abdullah ve Hattat Cemaleddin Amasi’nin evine misafir olmuştur.

      Hocasının İstanbul’a geldiğini işiten Sultan Bayezid Şeyh’e olan muhabbetinden, ona yakın olmak ve sohbetinde bulunmak için sarayın harem dairesi civarında oda tahsis etmiştir. Daha sonra Şeyh Hamdullah, saraya kâtip ve saray hüddamlığına muallim tâyin edilmiştir.(2)

      Şeyh Hamdullah'ın okçuluğu

      Hattatların piri bilinen Şeyh Hamdullah, “Şeyh” unvânını ok atıcılığından almıştır. Ok ve yay yapmakta meşhurdur. Şeyh Hamdullah iyi bir ok atıcısı olduğunu, 1100 adımlık atışıyla göstermiştir. Pehlivanlar arasında ok atış rekoru kırarak menzil sahibi üstat olmuştur.

      Bu başarıları sebebiyle Padişah II. Bayezid tarafından Mahmud ve Hamza Dede’den sonra İstanbul’da Ok Meydanı Atıcılar Tekkesi Şeyhliği’ne tayin edilmiştir.

      Şeyh Hamdullah aynı zamanda iyi bir terzidir. Diktiği kaftanların dikiş yerlerini bulmakta zorlukta çekilirmiş. II. Bayezid’in şehzadeliği sırasında Şeyh Hamdullah kendi elleri ile diktiği ve hediye olarak verdiği kaftanda dikiş yerleri gizlenmiştir.

      Şeyh Hamdullah’ın Son Yılları ve Vefatı

      II. Bayezid’in vefatından sonra oğlu Sultan Selim zamanında sekiz yıl tamamen inzivaya çekilmiştir. Hem talebe yetiştirmiş, hem de manevi terbiyesine girmiş müritlerini irşat ederek günlerini geçirmiştir. Kanuni Sultan Süleyman Han’ın tahta çıkması ile tekrar padişahın teveccühüne mazhar olmuştur. 1526 yılında İstanbul’da vefat etmiştir. Vefat ettiğinde yaşı doksanın üstündedir. Mezarı Karacaahmet Mezarlığı'ndadır. Celi sülüs hatla yazılmış mezartaşı kitabesinde "Reisü'l-hattatin Hamdullah el-maruf bi-ibni'ş-Şeyh rahmetullahi aleyh Hicri 927/Miladi 1521"yazılıdır.

      Şeyh Hamdullah’ın Eserleri

      Şeyh Hamdullah doksanı aşan yaşı ile hayata veda ettiği zaman, geride 30 Mushâf-ı Şerif, 50 En’am-ı Şerif ve cüz, 121 murakkave kıt’a8 ilmi eser, 6 dua mecmuası bırakmıştır. İlim ve sanat dünyamıza bilhassa altı nevi yazıda eserler vermiştir. 47 adet Mushaf-ı Şerif, Meşarik ve Mesahib-i Şerif, bine ulaşan Enam Kehf, Nebe sureleri, tomar kıt’a ve murakka yazmıştır. Mimaride tezyini bir unsur olan celi yazılarla pek az meşgul olmakla beraber bilinen celi yazıları İstanbul’un Firûz Ağa Camii, Davut Paşa Camii, Bayezid Camii kitabeleri ile Edirne Bayezid Camii kitabeleri onun eseridir. Ayrıca geç 15. yüzyılda Şeyh Hamdullah tarafından Kur'an kopyalanmıştır(3)

               Not: Tanıtmaya çalıştığımız Şeyh Hamdullah’ın bu eserinin tıpkıbasımını görmek isteyenler “Amasya Yazma Eserler Kütüphanesi’nde” görebilir.

      Kaynaklar:

      (1)https://www.yek.gov.tr (Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı)

      (2)Hüseyin MENÇ; Tarih İçinde Amasya, Sayfa:133

         (3) VikipediŞeyh Hamdullah

Kategori: 

2 Comments

MUHTEŞEM

MUHTEŞEM

Teşekkürler

Teşekkürler

Yeni yorum ekle

Yayın Tarihi : 20.12.2016 - 19:19 -907-
Bu sayfayı paylaşın :