Tecdidden İslâmcılığa
MAKALE
Paylaş
30.10.2022 22:34
112 okunma
Hayrettin Karaman

“Allah Teâlâ bu ümmete, her yüzyılda bir, dinini yenileyecek kimseler gönderecektir” mealindeki hadiste geçen “men yuceddidu: yenileyecek olan” ifadesinden türetilen “müceddid” ile bu kelimelerin mastarı olan “tecdid”, zamanla lügat mânâsını aşan mânâlar kazanmış ve birer İslâmî terim haline gelmiştir. Hadiste geçen kelimeyi, İslâm’ın genel ilkeleri ve bağlayıcı nasları bağlamında ele alan yorumcular tecdidi “eskiyen kısımları yenilemek, yenileri ile değiştirmek” şeklinde anlamamışlardır. Çünkü en azından İslâm’ın ilk asrında, vahyin getirdiği hükümler ve çözümler ile bunların ışığında yürütülen içtihat, ümmetin gelişmesine ve genişlemesine rağmen ihtiyacı karşılıyor, bu alanda bir eskime ve değiştirme ihtiyacı gözükmüyordu. Buna karşılık İslâm’a yeni giren topluluklar ve kültür zeminlerinin taşıdığı çeşitli inançlar, gelenekler, dinî davranışlar ve semboller vardı; bunlar belli bir yoğunluğa ulaştığında dinî olmasa da içtimâî meşruiyet kazanıyor, bu gelişme de dinin inanç, ibadet ve varlığa bakış alanlarını kirletiyor, Allah’ın nezdindeki dini değilse de ümmetin yaşadığı dini kısmen değiştiriyor ve eskitiyordu. Hadiste “ümmetin dinini yenileyecek olan” ifadesinin kullanılmış olması bu bakımdan anlamlı idi.

İşte bu sebeple asırlarca mezkûr hadisteki yenileme, “dine sonradan katılan, dinden olmadığı, dine dâhil bulunmadığı halde böyle telakki edilen katkıların temizlenmesi, ayıklanması, İslâm’ın ilk saflık ve berraklığına iade edilmesi” şeklinde anlaşılmış, bu mânâda hurafe ve bid’atleri tespit ederek ayıklamaya çalışan, İslâm’a sokulmak istenen sapık inanç ve düşüncelere karşı mücadele veren, Raşid Halifeler dönemine ait dinî, siyasî, sosyal yapıyı, İslâm’ın amaçlarına ters düşecek şekilde mihverinden saptıranlara karşı muhalefet bayrağını açan kimselerin bu faaliyetlerine “tecdid”, kendilerine de “müceddid” denmiştir. Eğer bu hareket iman ve ibadet hayatından siyasete kadar bütün alanları kaplıyorsa “külli tecdid”den, bir veya birkaç alanla ilgili bulunuyorsa “cüz’i tecdidden” söz edilmiştir.

Örnek vermek gerekirse; Emeviler devrinden itibaren siyasî sapmalara karşı muhalefet bayrağını açan Hz. Hüseyin, Abdullah b. Zübeyr, Zeyd b. Ali, Ömer b. Abdulaziz, dinî sapmaları önlemek üzere Sünnet kaynağını tespite çalışan ilk muhaddisler, fıkhı tedvin eden ilk fıkıhçılar, mezhep imamları, İslâm inancını aslına uygun olarak formülleştirip ümmete takdim eden itikadi mezhep imamları, felsefe ve bâtınî hareketlerin bozduğu dengeyi yeniden kurarak öz din ilimlerine itibarını iade etmek üzere yola çıkan Gazzali, bunlara ek olarak amacından ve usulünden sapmış tasavvuf hareketleri ile beşeri olan ile ilâhî olanı birbirine karıştıran mezhepçilik ve taklide karşı mücadele veren İbn Teymiyye ve takipçileri, tasavvufun özellikle irfan boyutunda ortaya çıkan ve “şeriat, tarikat, marifet, hakikat” arasındaki dengeyi bozan çıkışlara ve zuhurlara karşı, seyr-i sülûku tamamlamış, irfan merdivenlerini hemen bütün basamaklarını geçmiş, içeriden biri olarak bu dengeyi yeniden kurmaya, tasavvufî irfanı ve bunu temsil eden zevatı harcamadan şeriatı kurtarmanın ve her şeyi yerli yerine oturtmanın formüllerini bulmaya çalışan İmam-ı Rabbani, bir yandan İbn Teymiyye gibi selefileri, diğer yandan kelâm, fıkıh, felsefe ve tasavvuf okullarını daha külli bir bakış açısından ele alarak “cümlenin maksudu bir, lakin rivayat muhtelif” gibi bir sonuca ulaşan ve bu mânâda ümmetin birliğini tesis etmeye çalışan Şah Veliyyullah, müceddidler tarihinde şerefle yerlerini alan isimler arasındadır.

Moderniteye kadar geçen dönemde İslâm ve diğerleri arasındaki ilişki, aziz ile zelil, üstün ile aşağı, hak ile batıl, davet edilen ile çağırılan arasındaki ilişkidir. Bundan bir dereceye kadar istisna edilebilecek ilişki ve hareket, İslâm felsefesi için söz konusudur; çünkü bazı İslâm filozofları, vahyin getirdiği bilgi ve metodoloji ile aynı konularda Yunan filozoflarının ortaya koyduklarını karşılaştırmış, birincisinin ya hakikatinin yahut da zahirinin yetersiz, gerçeği ifade etmekten uzak olduğuna hükmetmiş, Yunan filozoflarının düşüncelerine İslâmî elbiseler giydirmek için çaba sarf etmişlerdir. Bunlar ile muasır İslâmcıların modernist olanları arasında bir dereceye kadar benzerlik bulmak mümkündür.

Sanayi İnkılabı öncesi gelişmeler ile bu inkılaptan sonra Batı’nın madde dünyasına ait bilim, teknoloji, servet ve askeri güç sahasında gerçekleştirdiği gelişmeler ve atılımlar İslâm dünyasında, diğerlerine bakış açısını değiştirmiş, üstten bakanların bir kısmı alttan bakmaya başlamışlardır. Hiç şüphe yok ki, İslâm’ın ilk dört asrında yaşayanların din anlayış ve uygulamaları, kurdukları madde-mânâ, dünya-ahiret dengesi, bu meyanda daima canlı tuttukları tefekkür, içtihat ve makul sınırları içinde hürriyet devam etseydi, bunları bozan ve gerileten tarihi sebepler bulunmasa veya bunların üstesinden gelinebilseydi madde dünyasındaki ilerleme ve güç de “diğerlerine” kaptırılmayacak, Müslümanlar maddi ihtişama ve güce aşağıdan bakmayacak, kendi evrensel ve paha biçilmez değerlerini zayi etmeyeceklerdi. Ama ne yazık ki, böyle olmadı, dengeler bozuldu, tefekkür ve içtihadın yerini donukluk, tabiiyyet, fikrî ve fiziki tembellik, taklit aldı; zarf bozuldukça mazrufu da muhafaza edemez oldu.

Madde alanında ilerlemiş, gelişmiş ve güçlenmiş olan, bu güçlerinin önemli bir kısmını da Müslümanların servet ve istiklallerine kast ve bunları gasp ederek elde etmiş bulunan ötekiler karşısında varlığını koruma çabasına düşen İslâm âleminde birden fazla tavır alış, yaklaşım, reçete ortaya çıkmıştır:

Bunlardan biri “ver İslâm’ı al uygarlık, refahı ve gelişmeyi” formülü ile ifade edilebilir ve bu formülün peşinde koşanlar İslâmcılık ve İslâmcılar bahsinin dışında kalırlar.

Bir diğeri “biz, belli bir döneme kadar gelmiş dinî hükümleri ve bunların beşeri yorumlarını (tefsir, fıkıh, tasavvuf birikimini) aynen koruyalım, bunlara göre amel edelim, günlük ibadetlerimizi yapalım, fıkıhçıların ve tefsircilerin önümüze koydukları helal-haram, caiz-memnu ölçülerine bağlı kalalım, bu davranış biçimi bize -zamanın ruhunu okuyamadığı için- zayıflama ve yok oluş getirse de bunu düşünmeyelim, akıbetin Allah’a ait olduğu cümlesini tekrarlayalım...” diyenlerdir. Bunların da İslâmcılık ve İslâmcılarla bir alakaları yoktur.

Yorum Ekle
Adınız :
Başlık :
Yorumunuz :

Dikkat! Suç teşkiledecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.

sanalbasin.com üyesidir

ANA HABER GAZETE
www.anahaberyorum.com
İşin Doğrusu Burada...
İLETİŞİM BİLGİLERİMİZ
BAĞLANTILAR
KISAYOLLAR
anahaberyorum@hotmail.com
0312 230 56 17
0312 230 56 18
Strazburg Caddesi No:44/10 Sıhhiye/Çankaya/ANKARA
Anadolu Eğitim Kültür ve Bilim Vakfı
Anadolu Ay Yayınları
Ayizi Dergisi
Aliya İzzetbegoviç'i
Tanıma ve Tanıtma Etkinlikleri
Ana Sayfa
Yazarlarımız
İletişim
Künye
Web TV
Fotoğraf Galerisi
© 2022    www.anahaberyorum.com          Tasarım ve Programlama: Dr.Murat Kaya