Giriş

Modern dünyada “özgürlük”, “insan hakları” ve “demokrasi” kavramlarının en güçlü savunucularından biri olarak kendini konumlandıran Amerika Birleşik Devletleri, aynı zamanda dünya siyasetinin en etkili askeri gücüdür. Ancak tarihsel perspektiften bakıldığında bu söylem ile pratik arasındaki ilişki ciddi bir sorgulamayı gerektirir. Çünkü Amerikan modernliğinin yükselişi yalnızca ekonomik gelişme, teknolojik ilerleme ve kurumsal demokrasi ile açıklanabilecek bir süreç değildir. Bu yükseliş aynı zamanda derin bir kolonizasyon tarihinin, sistematik şiddetin ve bastırılmış bir hafızanın üzerine kuruludur.

Amerikan tarihinin erken dönemleri incelendiğinde, Kuzey Amerika kıtasının yerli halklarına karşı yürütülen yayılma politikalarının yalnızca bir fetih hareketi olmadığı görülür. Bu süreç, demografik yıkım, kültürel imha ve zorla asimilasyon politikalarını içeren geniş ölçekli bir dönüşümü ifade eder. Tarihçi David E. Stannard* bu süreci insanlık tarihinin en büyük demografik felaketlerinden biri olarak tanımlar. Avrupa kolonizasyonunun ardından Amerika kıtasında milyonlarca yerli insanın hayatını kaybetmesi, yalnızca askeri bir mücadele değil aynı zamanda bütün bir yaşam dünyasının ortadan kaldırılması anlamına gelmiştir. Bu makale, Amerikan gücünün tarihsel köklerini kolonizatör zihniyet, bastırılmış şiddet hafızası ve modern jeopolitik pratikler arasındaki süreklilik üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır.

1. Kolonizasyon ve Demografik Felaket

Kuzey Amerika’nın kolonizasyon süreci, klasik tarih anlatılarında çoğu zaman “yenidünyanın keşfi” veya “medeniyetin yayılması” gibi kavramlarla sunulmuştur. Ancak bu anlatı, tarihsel gerçekliğin yalnızca bir bölümünü yansıtır. Gerçekte kolonizasyon, geniş yerli toplumların sistematik biçimde ortadan kaldırıldığı bir süreçtir.

Avrupa’dan gelen kolonizatör topluluklar yalnızca yeni topraklar elde etmemiştir; aynı zamanda o topraklarda yaşayan toplumların siyasal, kültürel ve demografik varlığını ortadan kaldıran bir düzen kurmuştur. Yerli halkların toprakları zorla alınmış, ekonomik yaşam biçimleri yok edilmiş ve kültürel sistemleri parçalanmıştır. Çocukların ailelerinden koparılarak yatılı okullara yerleştirildiği asimilasyon programları, bu politikanın en dramatik örneklerinden biridir. Bu nedenle Amerikan modernliği yalnızca ilerleme hikâyesi değildir. Aynı zamanda yok edilen toplumların sessizleşmiş hafızası üzerine kurulan bir düzenin hikâyesidir.

2. Medeniyet Söylemi ve Şiddetin Meşrulaştırılması

Kolonizasyon süreçlerinin en dikkat çekici yönlerinden biri, bu politikaların çoğu zaman medeniyet söylemi ile meşrulaştırılmasıdır. Kolonizatör zihniyet kendisini barbarlıkla mücadele eden bir “medeniyet taşıyıcısı” olarak sunar.

Bu söylem üç temel varsayım üzerine kuruludur:

1. Kolonizatör toplumun kültürel üstünlüğü

2. Yerli toplumların “geri kalmış” olduğu iddiası

3. Yayılmanın tarihsel bir zorunluluk olduğu fikri

Bu düşünce yapısı yalnızca tarihsel bir ideoloji değildir; aynı zamanda modern uluslararası politikanın bazı yönlerini anlamak açısından da önemli ipuçları sunar. Çünkü kolonizatör zihniyet dünyayı eşit toplumların yaşadığı bir alan olarak görmez. Dünya, bu zihniyette merkez ve çevre olarak ayrılmıştır. Merkezde “medeniyet” yer alır; çevrede ise “yönetilmesi gereken alanlar”. Bu bakış açısı değişmediği sürece teknolojik ilerleme ahlaki ilerleme anlamına hiçbir zaman gelmeyecektir.

3. Bastırılmış Hafıza ve Modern Güç Politikası

Tarihsel şiddetle yüzleşmemiş toplumlarda geçmiş çoğu zaman ortadan kaybolmaz; yalnızca biçim değiştirir. Bastırılmış hafıza, siyasal kültürün derin katmanlarında yaşamaya devam eder.

Amerikan dış politikasının son yarım yüzyıldaki askeri müdahaleleri bu açıdan dikkat çekici bir süreklilik göstermektedir. Vietnam’da napalm bombalarıyla yakılan köyler, Irak savaşında yıkıma uğrayan şehirler ve Afganistan’daki sivil kayıplar bu tartışmanın en bilinen örnekleri arasındadır.

Bu olayların her biri farklı tarihsel bağlamlarda gerçekleşmiş olsa da ortak bir özellik taşır: sivil hayatın değeri çoğu zaman jeopolitik hesapların gerisine düşmüştür. Bu durum yalnızca stratejik bir tercih olarak açıklanamaz. Aynı zamanda tarihsel bir zihniyetin devamı olarak da okunabilir.

4. Kolonizatör Zihniyetin Sürekliliği

Kolonizatör zihniyet yalnızca geçmişte kalan bir ideoloji değildir; modern uluslararası sistemin bazı yapısal özellikleriyle de bağlantılıdır. Küresel güç hiyerarşileri, askeri müdahale doktrinleri ve güvenlik söylemleri çoğu zaman bu zihniyetin güncel versiyonlarını üretir.

Bu nedenle bazı eleştirmenler Amerikan dış politikasını yalnızca jeopolitik bir strateji olarak değil, aynı zamanda modern medeniyet krizinin bir göstergesi olarak değerlendirir. Çünkü gerçek bir medeniyet yalnızca güç üretme kapasitesiyle değil, aynı zamanda gücünü sınırlandırma yeteneğiyle ölçülür. Eğer bir güç sistemi kendi eylemlerinin ahlaki sınırlarını belirleyemiyorsa, orada medeniyet iddiası ciddi biçimde tartışmalı hale gelir.

5. Medeniyetin Gerçek Ölçüsü

Bir medeniyetin gerçek niteliği çoğu zaman büyük söylemlerle değil, en kırılgan hayatların nasıl korunduğuyla anlaşılır. Şehirler inşa etmek, ekonomik güç üretmek veya teknolojik ilerleme sağlamak bir medeniyetin yalnızca görünür yüzüdür. Gerçek ölçü ise daha basit bir soruda saklıdır: Güçlü olan, güçsüz olana nasıl davranır? Eğer güçlü olan kendi çıkarları uğruna şehirleri yıkabiliyor ve masum hayatların kaybını yalnızca stratejik bir hata olarak tanımlayabiliyorsa, burada ciddi bir ahlaki problem vardır. Bu problem yalnızca tek bir ülkeye ait değildir. Modern uluslararası sistemin kendisi de çoğu zaman güç ile ahlak arasındaki dengeyi kurmakta başarısız olmuştur.

Sonuç: Medeniyet mi, Güç Sistemi mi?

Tarih bize önemli bir ders verir: Geçmişin şiddetiyle yüzleşmeyen toplumlar, o şiddetin yeni biçimlerle geri dönmesini engelleyemezler. Amerika’nın yerli halklara yönelik tarihsel politikalarıyla gerçek bir hesaplaşma yapamaması, bugün küresel politikalarında görülen sertliğin anlaşılmasında önemli ipuçları sunmaktadır. Medeniyet yalnızca gökdelenler değildir. Medeniyet yalnızca teknoloji değildir. Medeniyet yalnızca ekonomik güç hiç değildir. Medeniyet, en çok masum hayatların korunabildiği yerde vardır. Eğer bir dünya düzeni çocukların ölümü karşısında sessiz kalabiliyorsa, orada bir medeniyet düzeninden değil, yalnızca örgütlenmiş bir güç sisteminden söz edilebilir. Ve insanlık için asıl soru hâlâ şudur: Modern dünya gerçekten bir medeniyet mi kurmuştur, yoksa yalnızca daha sofistike bir güç düzeni mi  inşa etmiştir?

* David E. Stannard, Amerika’nın Soykırım Tarihi, Çev. Şaban Bıyıklı, Gelenek Yayınları, İstanbul -2005