ABD İRAN ÜZERİNDEN ORTADOĞU'DA NE YAPMAK İSTİYOR?
MAKALE
Paylaş
16.11.2026 15:16
102 okunma
Turgut Şahin

Askerî Müdahale, Bölgesel Egemenlik Ve Yenidünya Düzeni Mücadelesi

1. GİRİŞ: MESELE İRAN'I YENMEK Mİ, ORTADOĞU'NUN GELECEĞİNİ BELİRLEMEK Mİ?

ABD ile İran arasındaki çatışmayı yalnızca nükleer silahlanma, bölgesel güvenlik veya İsrail'in korunması üzerinden değerlendirmek, Ortadoğu'da yaşanan güç mücadelesinin gerçek boyutlarını anlamak için yeterli değildir. Asıl mesele, İran'ın askerî kapasitesinin ne ölçüde sınırlandırılacağından çok, Ortadoğu'nun gelecekteki siyasal ve jeopolitik düzeninde hangi konumda bulunacağıdır.

Bu açıdan ABD'nin İran politikası üç temel stratejik hedef üzerinden okunabilir: İran'ın bağımsız bölgesel güç olma kapasitesini sınırlandırmak, İsrail merkezli güvenlik mimarisini güçlendirmek ve Ortadoğu'da Amerikan nüfuzunun belirleyici konumunu korumak.

Ancak bu hedefleri tek merkezden yönetilen, bütün aktörlerin aynı çıkarları paylaştığı değişmez bir plan olarak değerlendirmek doğru değildir. ABD, İsrail ve Körfez ülkelerinin güvenlik, ekonomik kalkınma ve bölgesel istikrar konusundaki öncelikleri birbirinden farklılaşabilmektedir.

Dolayısıyla temel soru şudur: ABD, Ortadoğu'da güvenliği sağlamaya mı çalışmaktadır, yoksa güvenliğin hangi kurallar ve güç ilişkileri içerisinde gerçekleştirileceğini belirleme hakkını mı elinde tutmak istemektedir? Bu soru, İran meselesini ikili bir askerî çatışmanın ötesine taşıyarak bölgesel egemenlik ve küresel güç rekabeti sorununa dönüştürmektedir.

2. İRAN: HEDEF ÜLKE DEĞİL, BÖLGESEL GÜÇ DENGESİNİN ÖNEMLİ AKTÖRÜ

İran'ı sıradan bir askerî hedef olmaktan çıkaran dört temel unsur bulunmaktadır: Tarihsel devlet geleneği, stratejik coğrafyası, asimetrik askerî kapasitesi ve bölgesel nüfuz ilişkileri.

İran, geniş nüfusu, devlet geleneği, enerji kaynakları ve Hürmüz Boğazı üzerindeki stratejik konumuyla Ortadoğu'nun güç dengelerini etkileyebilecek kapasiteye sahiptir. ABD'nin askerî üstünlüğü İran'ın askerî altyapısına ciddi zarar verebilir; ancak bu durum İran'ın tarihsel ve toplumsal varlığının veya bölgesel aktör olma iddiasının ortadan kalkacağı anlamına gelmez. İran'ın askerî stratejisinin önemli bir bölümü, ABD ile doğrudan askerî üstünlük mücadelesine girmekten ziyade, Amerikan müdahalesinin maliyetini yükseltmeye dayanmaktadır. Füze sistemleri, insansız hava araçları, deniz gücü ve bölgesel bağlantılar bu yaklaşımın araçlarıdır.

Bunun yanında Irak, Lübnan, Yemen ve geçmişte Suriye üzerinden geliştirdiği ilişkiler İran'a sınırlarının ötesinde etki oluşturma imkânı sağlamıştır. Ancak bu ilişkiler yalnızca Tahran'ın yönlendirdiği yapılardan ibaret değildir; yerel siyasal ve toplumsal dinamikler de belirleyicidir.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: İran'ın Amerikan hegemonyasına karşı bağımsız hareket etmesi, onun kendiliğinden adil ve meşru bir bölgesel düzen kurduğu anlamına gelmez. İran'ın da komşu devletlerin egemenliğine ve siyasal bağımsızlığına saygı göstermesi gerekir. İran'ın zayıflatılması ise Ortadoğu'da kendiliğinden istikrar oluşturmayacaktır. Aksine, ortaya çıkabilecek güç boşluğu yeni rekabetleri ve güvenlik sorunlarını beraberinde getirebilir.

3. İSRAİL GÜVENLİĞİ VE ORTADOĞU'NUN YENİ GÜÇ MİMARİSİ

ABD'nin İran politikasının en önemli boyutlarından biri İsrail'in güvenliğidir. Washington, askerî yardımlar, istihbarat paylaşımı, gelişmiş savunma teknolojileri ve diplomatik destek aracılığıyla İsrail'in bölgesel askerî kapasitesini güçlendirmektedir. Bu ilişkinin temelinde yalnızca İsrail'in savunulması değil, İsrail'in çevresindeki potansiyel rakiplerine karşı niteliksel askerî üstünlüğünün korunması yaklaşımı da bulunmaktadır.

İran'ın nükleer altyapısının, füze kapasitesinin ve bölgesel nüfuz ağlarının sınırlandırılması, İsrail'in stratejik hareket alanını genişletebilir. Ancak burada önemli bir sorun vardır: İsrail'in güvenliğini sağlamak ile Ortadoğu'da İsrail'in askerî üstünlüğünü sürekli kılacak bir güç dengesi oluşturmak aynı şey değildir. Askerî üstünlük kısa vadede caydırıcılık sağlayabilir; fakat diğer devletlerin güvenlik kaygılarını ortadan kaldırmaz. Aksine, bölgesel aktörlerin sürekli tehdit altında hissettiği bir sistem, silahlanma yarışını ve karşılıklı güvensizliği derinleştirecektir.

Üstelik Körfez ülkelerinin öncelikleri de yalnızca İran'ın zayıflatılması değildir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi ülkeler ekonomik kalkınma, enerji ticareti, yatırım güvenliği ve bölgesel istikrarı da gözetmektedir. Bu nedenle Ortadoğu'nun geleceği yalnızca İsrail'in askerî üstünlüğü üzerinden şekillendirilemez. Kalıcı güvenlik, bütün bölge devletlerinin egemenlik ve güvenlik haklarının birlikte korunmasını gerektirir.

4. ENERJİ, HÜRMÜZ BOĞAZI VE JEOEKONOMİK EGEMENLİK

ABD-İran mücadelesinin bir diğer önemli boyutu enerji kaynakları ve uluslararası ticaret güzergâhları üzerindeki stratejik etkidir.

Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Denizi ve Hint Okyanusu'na bağlayan, dünya enerji ticareti bakımından hayati öneme sahip bir geçiş noktasıdır. Burada yaşanabilecek herhangi bir kesinti, yalnızca İran ve Körfez ülkelerini değil, özellikle Asya ekonomilerini ve küresel enerji piyasalarını doğrudan etkileyebilir. İran, ekonomik ve askerî bakımdan ABD ile eşit güçte değildir. Ancak coğrafi konumu sayesinde küresel ekonomik sistemin işleyişini etkileyebilecek bir stratejik kaldıraç elde etmektedir.

ABD'nin temel kaygılarından biri, İran'ın Hürmüz üzerindeki coğrafi avantajını küresel enerji akışına karşı bir baskı aracına dönüştürmesidir. İran ise aynı coğrafi konumu kendisine uygulanan askerî ve ekonomik baskılara karşı caydırıcılık unsuru olarak kullanmaktadır.

Mücadelenin diğer boyutu finansal egemenliktir. ABD'nin İran'a uyguladığı yaptırımlar, petrol ihracatını, bankacılık ilişkilerini ve uluslararası ödeme sistemlerine erişimini sınırlandırmaktadır. Çin ile geliştirilen alternatif ticaret ve ödeme mekanizmaları ise bu yaptırımların etkisini azaltabilecek kanallar oluşturmaktadır. Bu gelişmeler, ABD'nin yalnızca enerji kaynaklarının güvenliğiyle değil, küresel ticaretin ve finansal sistemin işleyişindeki belirleyici konumuyla da ilgilendiğini göstermektedir.

Burada makalenin temel kavramlarından biri olan jeoekonomik egemenlik önem kazanmaktadır. Jeoekonomik egemenlik, bir devletin enerji kaynaklarını, ticaret güzergâhlarını, finansal ilişkilerini ve stratejik tedarik ağlarını dış baskılara rağmen belirleyebilme kapasitesidir. Bir devlet hukuken bağımsız olabilir; ancak ekonomik ve finansal ilişkilerini kendi iradesiyle düzenleyemiyorsa egemenliğinin önemli bir bölümünü fiilen kullanamıyor demektir.

5. ÇİN, RUSYA VE YENİDÜNYA DÜZENİ REKABETİ

İran meselesi yalnızca ABD ile İran arasındaki bölgesel bir çatışma değildir. Aynı zamanda ABD'nin küresel liderliği, Çin'in ekonomik yükselişi ve Rusya'nın stratejik hareket alanını genişletme arayışının kesiştiği bir mücadeledir. Çin, İran'ı öncelikle enerji güvenliği, ekonomik bağlantılar ve Avrasya ticaret yolları açısından önemli görmektedir. Ancak Pekin'in İran'la ilişkileri koşulsuz bir askerî müttefiklik anlamına gelmez. Çin, İran'la ilişkilerini geliştirirken Körfez ülkeleriyle ekonomik ve diplomatik bağlarını da korumak istemektedir.

Rusya açısından İran, Amerikan nüfuzunu sınırlandırabilecek ve Avrasya'daki stratejik bağlantıları güçlendirebilecek önemli bir ortaktır. Bununla birlikte Rusya'nın da İran'ı kendi ulusal çıkarlarından bağımsız biçimde destekleyeceği söylenemez. Dolayısıyla Çin, Rusya ve İran arasında ABD'nin üstünlüğünü sınırlandırma yönünde ortak çıkarlar bulunmasına rağmen, bu üç ülkenin bütün hedeflerinin örtüştüğü kurumsallaşmış bir stratejik ittifaktan söz etmek mümkün değildir. Çin daha çok ekonomik ve diplomatik araçlarla, Rusya askerî ve stratejik ilişkilerle, İran ise coğrafi konumu ve asimetrik caydırıcılık kapasitesiyle bu rekabette yer almaktadır.

ABD'nin İran üzerindeki baskısı, bu ülkenin alternatif ekonomik ve stratejik ortaklıklarını geliştirmesine de yol açabilir. Böylece İran'ı yalnızlaştırmayı amaçlayan politikalar, uzun vadede İran'ın Çin ve Rusya ile ilişkilerini derinleştirebilir. Bu nedenle Ortadoğu'da yaşanan gelişmeleri Amerikan hegemonyasının sona ermesi olarak değil, Amerikan üstünlüğünün daha fazla aktör tarafından sınandığı çok merkezli bir uluslararası sisteme geçiş süreci olarak değerlendirmek daha gerçekçidir.

6. İRAN SONRASI ORTADOĞU VE TÜRKİYE'NİN STRATEJİK KONUMU

ABD'nin İran karşısında askerî başarı elde etmesi, Ortadoğu'da kalıcı bir siyasal düzen kurabileceği anlamına gelmez. Çünkü askerî altyapıyı tahrip etmek ile bir ülkenin siyasal ve kurumsal geleceğini belirlemek birbirinden farklıdır. İran'ın geleceği bakımından dört temel ihtimal bulunmaktadır:

Birincisi, İran'ın askerî kapasitesinin zayıflatılmasına rağmen devlet bütünlüğünü korumasıdır. Böyle bir durumda İran, konvansiyonel gücünü kaybetse bile asimetrik caydırıcılık araçlarıyla bölgesel etkisini sürdürmeye çalışabilir.

İkincisi, mevcut siyasal yapının değişmesi ve yeni bir yönetim düzeninin ortaya çıkmasıdır. Ancak rejim değişikliği otomatik olarak demokratikleşme ve istikrar anlamına gelmez. Gerçek siyasal dönüşüm, kurumların, güvenlik yapısının ve toplumsal temsil mekanizmalarının değişmesine bağlıdır.

Üçüncüsü, merkezî devlet otoritesinin aşınmasıdır. Böyle bir gelişme göç, sınır güvenliği, silahlı yapıların hareketlenmesi ve bölgesel parçalanma risklerini artırabilir.

Dördüncüsü, dış müdahalenin İran'da daha sert, güvenlik merkezli ve merkeziyetçi bir yönetim doğurmasıdır. Böylece askerî baskı, hedeflenen siyasal dönüşümün tam tersine sonuç verebilir.

Bu ihtimallerin tamamı Türkiye açısından önemlidir. İran, Türkiye'nin yalnızca doğu komşusu değil; enerji, ticaret, Kafkasya, Irak, Suriye ve Orta Asya bağlantılarının kesiştiği stratejik bir ülkedir.

İran'ın zayıflaması Türkiye'ye bazı bölgesel imkânlar sağlayabilir. Ancak İran'ın devlet bütünlüğünün bozulması veya merkezî otoritesinin çökmesi, Türkiye'nin doğu sınırında göç, güvenlik ve ekonomik istikrarsızlık sorunlarını artırabilir. Bu nedenle Türkiye'nin temel çıkarı, İran'ın zayıflamasından doğabilecek güç boşluğundan yararlanmak değil, komşu ülkede devlet bütünlüğünün, sınır güvenliğinin ve bölgesel istikrarın korunmasıdır.

Türkiye'nin önünde iki farklı yaklaşım bulunmaktadır: Büyük güçlerin Ortadoğu'daki rekabetine uyum sağlayan bir aktör olmak veya bölgenin geleceğini belirleyen siyasal ve diplomatik süreçlerde kurucu rol üstlenmek. İkinci yaklaşım, jeopolitik özneleşme olarak tanımlanabilir. Jeopolitik özneleşme, bir devletin yalnızca büyük güçlerin kararlarına tepki veren veya onların oluşturduğu güvenlik düzenlemelerine uyum sağlayan bir aktör olmaktan çıkarak kendi güvenlik önceliklerini, ekonomik ilişkilerini ve bölgesel iş birliği ilkelerini bağımsız muhakemeyle belirleyebilme kapasitesidir.

Türkiye'nin böyle bir kapasite geliştirebilmesi için diplomatik arabuluculuk, ekonomik karşılıklı bağımlılık, enerji güvenliği, uluslararası hukuk ve bölgesel kurumların güçlendirilmesi alanlarında uzun vadeli bir stratejiye ihtiyacı vardır.

7. SONUÇ: ORTADOĞU'NUN GELECEĞİNİ KİM BELİRLEYECEK?

ABD'nin İran politikası, yalnızca bir ülkenin askerî kapasitesini sınırlandırma girişimi değildir. Aynı zamanda Ortadoğu'da egemenliğin, güvenliğin ve bölgesel güç ilişkilerinin hangi esaslar üzerine kurulacağına ilişkin daha geniş bir mücadeledir.

Washington'ın temel hedefleri İran'ın bölgesel etkisini sınırlandırmak, İsrail'in güvenliğini ve askerî üstünlüğünü korumak, enerji ve ticaret yollarının güvenliğini sağlamak ve Amerikan nüfuzunun devamlılığını güvence altına almaktır. Ancak bu hedeflerin askerî yöntemlerle gerçekleştirilmesi, kalıcı bir siyasal düzenin ortaya çıkmasını garanti etmez. Bir ülkenin askerî kapasitesini yok etmek, onun yerine kurulacak düzenin meşruiyetini üretmez. Bir yönetimi zayıflatmak, toplumun siyasal iradesini temsil eden yeni kurumları kendiliğinden ortaya çıkarmaz. Askerî üstünlük güç dengesini değiştirebilir; fakat toplumsal rıza, karşılıklı güven ve ortak gelecek fikri oluşturamaz.

Bu noktada Türkiye'nin temel sorumluluğu, ABD ile İran arasındaki güç mücadelesinde taraflardan birinin stratejik uzantısı hâline gelmek değil, bölgenin geleceğine ilişkin bağımsız bir siyasal yaklaşım geliştirmektir. Ortadoğu'da kalıcı barışın yolu, bir devletin güvenliğinin diğer devletlerin sürekli güvensizliği üzerine kurulmasından değil; egemen eşitlik, uluslararası hukuk, karşılıklı güvence ve bölgesel iş birliğinden geçmektedir.

Sonuç olarak asıl mesele İran'ın yenilip yenilmeyeceği veya ABD'nin askerî üstünlüğünü ne ölçüde kullanabileceği değildir. Asıl mesele, Ortadoğu devletlerinin kendi geleceklerini belirleyen siyasal özneler olarak mı kalacağı, yoksa büyük güçlerin güvenlik ve nüfuz mücadelelerinde şekillendirilen stratejik nesnelere mi dönüşeceğidir. Ortadoğu'nun geleceğini belirleyecek temel ölçüt, hangi gücün bölgeye hâkim olacağı değil, bölge devletlerinin kendi geleceklerini belirleyebilecekleri meşru ve bağımsız bir siyasal düzen kurup kuramayacaklarıdır.

 

Yorum Ekle
Adınız :
Başlık :
Yorumunuz :

Dikkat! Suç teşkiledecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.

sanalbasin.com üyesidir

ANA HABER GAZETE
www.anahaberyorum.com
İşin Doğrusu Burada...
İLETİŞİM BİLGİLERİMİZ
BAĞLANTILAR
KISAYOLLAR
anahaberyorum@hotmail.com
0312 230 56 17
0312 230 56 18
Strazburg Caddesi No:44/10 Sıhhiye/Çankaya/ANKARA
Anadolu Eğitim Kültür ve Bilim Vakfı
Anadolu Ay Yayınları
Ayizi Dergisi
Aliya İzzetbegoviç'i
Tanıma ve Tanıtma Etkinlikleri
Ana Sayfa
Yazarlarımız
İletişim
Künye
Web TV
Fotoğraf Galerisi
© 2022    www.anahaberyorum.com          Tasarım ve Programlama: Dr.Murat Kaya