Hakikat, Sadakat ve Sorumluluğun Felsefesi

Özet

Dostluk, insan hayatının en eski ve en derin ilişkilerinden biri olmakla birlikte, yalnızca duygusal yakınlık, karşılıklı güven veya sadakat üzerinden açıklanabilecek basit bir sosyal ilişki değildir. Dostluk, insanın kendisini başka bir insan aracılığıyla görmesini, sınamasını ve yeniden kurmasını mümkün kılan ahlaki ve ontolojik bir ilişkidir. Bu nedenle gerçek dostluk, insanın yalnızlığını gidermekten daha fazlasını yapar; onu kendi hakikatiyle karşılaştırır. Dostun temel işlevi yalnızca desteklemek değil, gerektiğinde uyarmak, itiraz etmek ve insanı kendi yanlışından korumaktır. Bu bakımdan dostluk ile sadakat arasında önemli bir ayrım ortaya çıkar: Sadakat hakikatten bağımsızlaştığında ahlaki bir erdem olmaktan çıkarak kör dayanışmaya dönüşebilir. Bu çalışma, dostluğun bu yozlaşmış biçimini “günah dostluğu” kavramı üzerinden incelemek istemektedir.

Bu çalışmada Günah dostluğu, insanların birlikte yanlış yapmasından daha geniş bir anlam taşımakta; karşılıklı güven, sır, çıkar ve sadakat ilişkilerinin yanlış davranışı meşrulaştırması, gizlemesi ve sürdürülebilir hale getirmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu süreçte bireysel sorumluluk kolektif ilişki içinde parçalanmakta, insan kendi muhakemesinin öznesi olmaktan çıkarak içinde bulunduğu ilişkinin ve grubun taşıyıcısına dönüşmektedir. Çalışmanın temel tezi şudur: Gerçek dostluk insanı dostuna bağımlı kılmaz; onu hakikate, vicdana ve sorumluluğa karşı daha özgür hale getirir. Günah dostluğu ise bunun tersine, insanları birbirlerine bağlayarak birbirlerinin yanlışlarını mümkün ve savunulabilir hale getirir.

Anahtar Kelimeler: Dostluk, günah dostluğu, hakikat, sadakat, güven, sorumluluk, özgürlük, özneleşme,  ahlak.

1. Giriş: Dostluk Neden Felsefi Bir Problemdir?

Dostluk, gündelik hayatın en sıradan görünen fakat üzerine düşünüldüğünde insan varlığının en temel meselelerinden bazılarını içinde barındıran ilişkilerden biridir. İnsan dost edinir, dostunu sever, ona güvenir, sırrını paylaşır, zor zamanında yanında olur ve çoğu zaman dostluğun anlamını “iyi günde ve kötü günde birlikte olmak” şeklinde tanımlar. Ancak bütün bunlar dostluğun ne olduğunu açıklamaya yetmez. Çünkü bir insanın başka bir insanın yanında bulunması, ona güvenmesi veya onu koruması her durumda dostluk anlamına gelmez. Asıl felsefi soru burada başlar: İnsan dostundan ne beklemelidir? Onaylanmayı mı, korunmayı mı, anlaşılmayı mı, eleştirilmemeyi mi, yoksa gerektiğinde kendisine karşı çıkılmasını mı?

Bu sorular görünüşte kişiler arası bir ilişkinin niteliğini araştırıyor olsa da gerçekte insanın hakikat, iyilik, özgürlük ve sorumlulukla ilişkisine ulaşmaktadır. Çünkü insanın en büyük zaaflarından biri yalnızca başkaları tarafından kandırılabilmesi değildir; insan aynı zamanda kendisini de kandırabilir. Kendi çıkarını hakikat, arzusunu hak, korkusunu zorunluluk ve yanlışını makul bir tercih olarak görebilir. İşte dostluğun gerçek anlamı tam da bu noktada ortaya çıkar. Gerçek dost, insanın her davranışını onaylayan kişi değildir. Gerçek dost, insanın kendi kendisine karşı körleşmesine izin vermeyen kişidir. Bu nedenle dostluğu yalnızca sevgi veya sadakat ilişkisi olarak görmek eksiktir. Dostluk aynı zamanda bir hakikat ilişkisidir.

2. Dostluk: İki İnsan Arasındaki Yakınlıktan Daha Fazlası

İnsan kendi varlığını bütünüyle kendi içinden tanıyamaz. İnsan kendisini başkalarının bakışında, sözlerinde, itirazlarında ve tepkilerinde yeniden keşfeder. Bu anlamda başka insan, kişinin kendisini tanımasının yalnızca toplumsal değil, ontolojik koşullarından biridir. Dostluk bu karşılaşmanın en özel biçimlerinden birini oluşturur.

İnsan dostuna yalnızca konuşmak için ihtiyaç duymaz. Bazen kendi düşüncesinin doğruluğunu sınamak, kendi davranışının ahlaki niteliğini görmek ve kendisinin fark edemediği bir zaafını anlayabilmek için dosta ihtiyaç duyar. Bu nedenle dost, insanın dışındaki bir kişi olmaktan daha fazlasıdır; o kişinin kendisiyle karşılaşmasını mümkün kılan bir aynadır. Fakat burada aynanın niteliği önemlidir. İnsana sürekli güzel görünen bir ayna hakikati göstermeyebilir. Dost da yalnızca insanın görmek istediği şeyi gösteriyorsa, bir süre sonra dost olmaktan çıkarak onay mekanizmasına dönüşür. Dolayısıyla gerçek dostluk, insanın kendisini iyi hissetmesini sağlamakla sınırlı değildir. Bazen insanın kendisi hakkında kötü hissetmesine, fakat daha doğru bir insan haline gelmesine neden olabilir. Bu nedenle dostluğun en yüksek biçimi rahatlık değil, ahlaki gelişimdir. Çünkü bir insanla iyi geçinmek ile onun iyiliğini istemek aynı şey değildir. Bir insanın hoşuna giden şeyi yapmak kolaydır. Onu memnun etmek de kolaydır. Fakat onun iyiliği için hoşuna gitmeyen bir şeyi söylemek daha zordur. Dostluğun ahlaki niteliği tam da burada ortaya çıkar.

Gerçek dost, dostunun arzusunu her zaman destekleyen değil, gerektiğinde onun arzusuyla iyiliği arasındaki farkı gösterebilen kişidir. Bu nedenle dostluk yalnızca “senin yanındayım” cümlesiyle açıklanamaz. Bazen dostluğun daha yüksek biçimi, “senin yanındayım; fakat yaptığın şeyin doğru olmadığını da sana söylemek zorundayım” diyebilmektir. Burada dostluk, konfor alanı olmaktan çıkar ve ahlaki karşılaşma alanına dönüşür.

3. Sevgi, Hakikat ve İyilik: Dostluğun Üçlü Temeli

Dostluğu felsefi bir ilişki olarak ele aldığımızda onun üç temel unsura dayandığını söyleyebiliriz: sevgi, hakikat ve iyilik. Sevgi olmadan dostluk kuru bir ilişkiye dönüşür. İnsan dostunu önemsemediği sürece onun iyiliği için bir sorumluluk üstlenmez. Ancak sevginin tek başına yeterli olmadığı da açıktır. Çünkü insan sevdiği kişiyi yanlışlarında da destekleyebilir. Bu nedenle sevginin hakikat tarafından sınırlandırılması gerekir. Hakikat olmadan sevgi dalkavukluğa dönüşecektir. İyilik olmadan sevgi bağımlılık yaratabilir. Sadakat ise hakikat ve iyilikten koparıldığında kör bir bağlılık haline gelecektir. Buradan dostluk için daha kapsamlı bir tanım çıkarabiliriz: “Dostluk, sevginin hakikatle sınırlandığı, sadakatin iyilik tarafından yönlendirildiği ve iki insanın birbirinin özgürlüğünü ve ahlaki bütünlüğünü korumaya çalıştığı ilişkidir”. Bu tanım bizi doğrudan “günah dostluğu” problemine götürmektedir. Çünkü günah dostluğu, tam da bu üçlü dengenin bozulduğu noktada ortaya çıkar.

4. Sadakat Her Zaman Erdem Midir?

Dostluğun en çok yüceltilen kavramlarından biri sadakattir. Sadık insan güvenilir insandır. Dostunun zor zamanında onu terk etmeyen, sırrını saklayan ve gerektiğinde onun yanında duran kişiye değer verilir. Fakat sadakat kendi başına ahlaki bir değer değildir. İnsan yanlış bir şeye de sadık olabilir. Yanlış bir düşünceye, adil olmayan bir sisteme, yozlaşmış bir ilişkiye veya çıkar grubuna sadakat mümkündür. Dolayısıyla asıl mesele sadakatin varlığı değil, sadakatin yöneldiği şeydir. Kişisel sadakat şöyle diyebilir: “Sen benim dostumsun; seni hiçbir koşulda bırakmam. ” Ahlaki sadakat ise şöyle der: “Sen benim dostumsun; bu nedenle seni yanlışın içinde yalnız bırakmayacağım.” Bu iki cümle arasındaki fark küçük görünmekle birlikte son derece büyüktür. Birincisi kişiyi merkeze koyar. İkincisi ise kişinin iyiliğini ve hakikati merkeze koyar. Gerçek dostlukta sadakat insana değil, insanın iyiliğine sadakat haline gelir.

5. Dostun En Büyük Görevi: İnsanı Kendisinden Korumaktır

İnsanın dışarıdan gelen kötülüklere karşı kendisini koruması nispeten kolaydır. Asıl tehlikeli olan, insanın kendi arzularını, çıkarlarını ve korkularını haklılaştırabilmesidir. İnsan çoğu zaman kendisi için ikna edici gerekçeler üretebilir. Yanlış bir davranış için makul bir neden bulabilir. Kendi çıkarını ortak yarar olarak sunabilir. Kendi korkusunu gerçekçilik, kendi hırsını başarı, kendi çıkarını adalet olarak adlandırabilir. İşte dostun en önemli işlevlerinden biri burada ortaya çıkar. Dost, insanın kendi kendisine anlattığı hikâyeyi bozabilir. Dost, “Hayır, burada kendini kandırıyorsun” diyebilir. Dost, insanın kendi çıkarına rağmen doğruyu söyleyebilir. Bu nedenle dostluğun en yüksek biçimi, insanı dışarıdaki kötülükten korumaktan önce kendi içindeki körlükten korumaktır. Bu açıdan dost, insanın vicdanının toplumsal biçimlerinden biri olarak düşünülebilir.

6. Günah Dostluğu: Dostluğun Yozlaşmış Biçimi

“Günah dostluğu” kavramını bu noktada daha belirgin biçimde tanımlamak mümkündür. Günah dostluğu, insanların yalnızca birlikte yanlış yapması değildir. Daha derin anlamıyla, iki veya daha fazla insanın birbirlerinin yanlışlarını meşrulaştırması, gizlemesi, kolaylaştırması ve sürdürülebilir hale getirmesidir. Bu nedenle günah dostluğu, ortak davranıştan önce ortak bir ahlaki dil üretir. Önce: “Bunda ne var?” denir. Sonra: “Herkes böyle yapıyor.” denir. Ardından: “Biz birbirimizi koruyoruz. ”denir. Son aşamada ise:“ Artık geri dönemeyiz.” noktasına gelinir. Burada dostluk, insanın iyiliğini koruyan bir ilişki olmaktan çıkar ve yanlışın güvenli biçimde sürdürülebilmesini sağlayan bir ilişki haline gelir. İnsan artık dostundan hakikati öğrenmez; dostu aracılığıyla kendi yanlışını haklılaştırır. İşte dostluğun yozlaşması tam olarak burada gerçekleşir.

7. “En Büyük Dostluk Günah Dostluğudur” Sözünün Paradoksu

Halk arasında kullanılan “en büyük dostluk günah dostluğudur” sözü, yüzeysel olarak okunduğunda ahlaki açıdan paradoksal görünmektedir. Günah nasıl dostluğu büyütebilir? Bu söz, ahlaki bir önerme olarak değil, dostluğun karanlık yüzüne ilişkin ironik bir gözlem olarak okunduğunda daha anlamlı hale gelir. Çünkü birlikte yapılan iyilik insanları aynı değerde buluşturur. Birlikte yapılan yanlış ise insanları yalnızca ortak bir davranışta değil, ortak bir sırda ve ortak bir riskte buluşturacaktır. İyilik: “Seninle aynı değeri paylaşıyorum. ”diyebilir. Ortak yanlış ise: “Sen benim sırrımı biliyorsun, ben de seninkini.”der. İkinci bağ bazen daha güçlüdür. Fakat bu gücün kaynağı sevgi değil, karşılıklı bağımlılıktır. Bu nedenle günah dostluğunun güçlü olması, onun gerçek dostluğun daha yüksek biçimi olduğunu göstermez. Tam tersine, ilişkinin dostluktan uzaklaşarak karşılıklı rehineleşmeye dönüşebileceğini gösterir.

8. Sır: Dostluğun Emaneti ve Günah Dostluğunun Zinciri

Sır, dostluğun en hassas unsurlarından biridir. Bir insanın sırrını başka birine emanet etmesi, ona kendisinin görünmeyen bir parçasını teslim etmesidir. Bu nedenle sır, dostluğu derinleştirebilir. Fakat sır iki farklı biçimde çalışabilir. Birinci durumda sır, güvenin ifadesidir: “Bunu sana söylüyorum çünkü sana güveniyorum.” İkinci durumda ise sır, bağımlılığın aracına dönüşür: “Bunu ikimizden başka kimse bilmiyor.” Bu ikinci aşamada ilişki değişmeye başlar. Taraflar birbirlerine yalnızca sevgi veya güven nedeniyle değil, birbirlerinin bildiklerinden dolayı da bağlı hale gelirler. Böylece dostluk özgür bir tercih olmaktan çıkarak karşılıklı zorunluluğa dönüşür. Bu İlişkinin paradoksu şudur: Başlangıçta sır dostluğun sonucu iken, sonunda dostluğun sebebi haline gelebilir. Bu aşamada insanlar birbirlerini sevdikleri için değil, birbirlerinden ayrılmaları halinde ortaya çıkabilecek sonuçlardan korktukları için birlikte kalabilirler. Bu artık dostluğun değil, karşılıklı bağımlılığın ilişkisidir.

10. Günah Dostluğu ve Özneleşmenin Çözülmesi

İnsan özne olduğu ölçüde kendi eyleminin anlamını ve sonucunu üstlenebilir. Özne olmak yalnızca seçim yapabilmek değildir. Seçimin arkasında durabilmek, yanlış yaptığında bunu kabul edebilmek ve gerektiğinde kendi çıkarına karşı çıkabilmek de özne olmanın parçasıdır. Günah dostluğu bu kapasiteyi aşındırabilir. İnsan önce: “Ben ne yapıyorum?” diye sorar. Sonra: “Biz ne yapıyoruz?” demeye başlar. Daha sonra: “Bizim için ne uygun?” sorusuna geçer. Son aşamada ise:“ Bunun doğru olup olmadığı gerçekten önemli mi?” sorusuna ulaşabilir. Burada muhakeme giderek grubun çıkarına teslim olur. Bu nedenle günah dostluğu, basitçe yanlış davranışların ortaklığı değildir. Daha derin anlamıyla: “Günah dostluğu, bireysel muhakemenin grup sadakatine teslim olmasıdır.” Bu nedenle onu “şeyleşme” açısından da okuyabiliriz. İnsan kendi iradesinin ve muhakemesinin öznesi olmaktan çıkarak içinde bulunduğu ilişkinin gerektirdiği davranışın taşıyıcısına dönüşür.

11. Dostluk Kültürü ile Medeniyet Kültürü Arasındaki İlişki

Bir toplumun dostluk anlayışı, onun adalet ve kurum anlayışından tamamen bağımsız değildir. Eğer dostluk: “Bizden olanı korumaktır.” şeklinde anlaşılırsa, grup dayanışması hukukun önüne geçebilir. Eğer dostluk: “Bizim insanımızı kollamaktır.” haline gelirse, liyakat zarar görebilir. Fakat dostluk: “İnsanımızı yanlışından korumaktır.” şeklinde anlaşılırsa, toplumsal ahlakın kurucu unsurlarından biri haline gelir. Bu nedenle medeniyet, dostluğu ortadan kaldırmakla kurulmaz. Tam tersine, insan ilişkilerini adaletle uyumlu hale getirerek kurulur. Medeniyetin başarısı, insanların birbirlerine güvenip güvenmemelerinde değil, güven ilişkilerinin adalet ve kurumlar tarafından nasıl sınırlandırıldığında aranmalıdır. Bu bakımdan güçlü bir toplumda insanlar dost olabilirler, birbirlerini sevebilirler, birbirlerine güvenebilirler; fakat hiçbir dostluk hukukun üzerinde değildir. İşte gerçek dostluğun sınandığı yer tamda burasıdır. Dostun iyiliği ile dostluğun devamı çatıştığında hangisi tercih edilecektir. Ahlaki dostluk bu soruya şöyle cevap verir: “Dostluğun devamı dostluğun iyiliğinin önüne geçirilemez.” Çünkü dostluğu korumak için insanın kendisini kaybetmesine izin vermek, aslında dostluğu korumak değil, onun yozlaşmasının önünü açmaktır.

12. Dostluğun Felsefi Ölçütü: “Hayır” Diyebilmek

Bütün bu tartışmanın sonunda dostluğu ölçmenin çok sade fakat çok ağır bir ölçütü ortaya çıkmaktadır: “Dostunuz size gerektiğinde “hayır” diyebiliyor mu?” Çünkü “evet” demek çoğu zaman kolaydır. Dostunun istediğini yapmak, onun hoşuna gitmek ve onu desteklemek ilişkinin devamını kolaylaştırır. Fakat “hayır” demek ilişkiyi riske atar. Bu nedenle dostluğun gerçek sınavı, insanların birlikte güldüğü anlar değil, birinin diğerinin yanlışına karşı çıkması gereken anlardır. Dost: “Bunu yapma.” diyebiliyorsa, “Burada yanlış yapıyorsun.” diyebiliyorsa, “Bunun sonunda zarar göreceksin.” diyebiliyorsa, “Ben senin yanındayım ama bu davranışının yanında değilim.” diyebiliyorsa, orada dostluğun ahlaki kapasitesi vardır.

13. Sonuç: Dostluk İnsanı Dostundan Özgürleştiren İlişkidir

Dostluk üzerine düşünmek, sonunda insan üzerine düşünmektir. Çünkü dostluk, insanın başka bir insanla kurduğu ilişkinin ötesinde, insanın kendi varlığıyla kurduğu ilişkinin aynasıdır. İnsan nasıl bir dost istiyorsa, aslında nasıl bir insan olmak istediğini de göstermektedir. Sadece kendisini onaylayan bir dost isteyen insan, çoğu zaman kendi hakikatinden kaçmak isteyen insandır. Kendisini gerektiğinde uyaran bir dost isteyen insan ise kendi hakikatine yaklaşmak isteyen insandır. Bu nedenle gerçek dostluk insanın konforunu değil, insanın bütünlüğünü korur. Günah dostluğu ise bu bütünlüğün bozulduğu yerde ortaya çıkar. İnsanlar birbirlerini yanlışlarından korumak yerine yanlışlarının sonuçlarından korumaya başladığında dostluk başka bir niteliğe bürünür. Ortak sırlar, ortak çıkarlar ve karşılıklı sadakat, insanları hakikate değil birbirlerine bağlamaya başlar. Bu noktada dostluk özgürleştirici olmaktan çıkar; bağımlılık üretir. Dolayısıyla “günah dostluğu” nu yalnızca birlikte yanlış yapan insanların ilişkisi olarak görmek yanlıştır. Daha doru tanım ise : “Günah dostluğu, insanların birbirlerinin yanlışlarını yalnızca paylaşmaları değil, birbirlerini o yanlışın içinde tutacak bir ilişki düzeni kurmalarıdır.” Böyle bir ilişkide kişi kendi muhakemesini giderek grubun muhakemesine bırakır. Sorumluluğunu paylaşır, vicdanını rahatlatır ve sonunda kendi davranışının öznesi olmaktan uzaklaşır. Bu nedenle günah dostluğu, şeyleşmenin kişiler arası biçimlerinden biri olarak da düşünülebilir. İnsan kendi iradesini, muhakemesini ve sorumluluğunu ilişkinin gerektirdiği davranışa teslim ettiğinde özne olma kapasitesi zayıflar. Gerçek dostluk ise bunun tam tersidir. Gerçek dost insanı kendisine bağlamaz. Onu hakikate bağlar. Onu kendisine borçlandırmaz. Onu kendi sorumluluğuyla yüzleştirir. Onun yanlışını gizlemez. Onu yanlışından kurtarmaya çalışır. Bu nedenle gerçek dostluk, insanın başka bir insana teslim olması değil, başka bir insan aracılığıyla kendi hakikatine daha sahici biçimde ulaşmasıdır. Buradan hareketle dostluğun en yoğun felsefi tanımı şöyle yapılabilir : “Gerçek dost, insanı kendi arzularının, korkularının ve çıkarlarının esiri olmaktan kurtaran; gerektiğinde ona karşı çıkarak onu kendi hakikatine ve sorumluluğuna geri çağıran kişidir.” “Sizi yapmak üzere olduğunuz her yanlışta ikaz edecek dostlar edinmeniz dileğiyle…”