Geleneksel ve modern dindarlık, günümüzün din anlayışında öne çıkan iki önemli yaklaşımı ifade etmektedir. Daha açık bir ifadeyle geleneksel dindarlık anlayışının, dinî mirasın ve geleneğin korunmasına ve aktarılmasına ağırlık verdiği; buna karşılık modern dindarlığın ise geleneksel yorumları ve düşünceleri sorgulamaya, dinî anlayış ve yaşayışta bireysel farkındalığa ve bilinçlenmeye daha fazla önem verdiği görülmektedir. Ancak burada geleneksel ve modern dindarlık, bütün dindarları kesin sınırlarla birbirinden ayıran iki ayrı kategori olarak değil, dinî anlayış ve yaşayışta öne çıkan iki farklı eğilim olarak ele alınmaktadır.
Bu bağlamda geleneksel dindarlık anlayışına sahip insanların dinî bilgilerini çoğu zaman kitaplardan veya akademik çalışmalardan değil; anne-babalardan, dedelerden, mahalle imamlarından ve içinde yaşadıkları kültür çevrelerinden edindikleri bilinmektedir.
Bu nedenle geleneksel dindarlık anlayışında dinî bayramların, kandil gecelerinin, cami kültürünün, aile içi din eğitiminin, yardımlaşma ve paylaşmanın, komşuluk ilişkilerinin ve dinî merasimlerin önemli bir değer taşıdığı görülmektedir. Dolayısıyla bu kültürün, dinî kimliğin korunmasında ve devamlılığın sağlanmasında etkin bir role sahip olduğu düşüncesi egemendir.
Ne var ki bütün bu olumlu yönlerine rağmen geleneksel dindarlığın bazı zaafları da bulunmaktadır. Bu zaafların başında din ile dinî olanın, başka bir ifadeyle din ile dinî kültürün birbirine karıştırılması gelmektedir. Dinden olmayan bazı örf ve âdetlerin dindenmiş gibi algılandığı ve dinin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edildiği müşahede edilmektedir. Nitekim bu dindarlık anlayışına sahip bazı insanların geçmişi sorgulamaya ve yeni fikirlere karşı çıkması, araştırmaya ve düşünmeye yeterince değer vermemesi ve bazı kesimlerde geleneğin gelenekçiliğe dönüştürülmesi, doğru düşünceyi ve yorumu tespit etme konusunda ciddî sorunlara yol açabilmektedir.
Modern dindarlığın ise dinî tercihlerin daha çok kişisel araştırmalara, elde edilen bilgilere ve düşünce tarzlarına göre şekillendiği bir dindarlık biçimi olduğu anlaşılmaktadır. Başka bir ifadeyle modern dindarlık anlayışına sahip olanlar, çağın sunduğu eğitim imkânları, internet, medya ve küresel iletişim ağları sayesinde ulaştıkları farklı görüşleri mukayese ederek değerlendirmekte ve dinî tercihlerini buna göre oluşturmaktadır.
Nitekim bu anlayışa sahip insanların, öğrendikleri bilgilerle yetinmedikleri; aynı zamanda bu bilgilerin doğruluğunu araştırmaya, dayanaklarını öğrenmeye ve anlamlarını kavramaya çalıştıkları görülmektedir. Bu durum, onların dinî konularda daha bilinçli ve araştırmacı olma eğiliminde olduklarını göstermektedir. Bununla birlikte, modern dindarlığın bütün mensuplarını aynı özelliklerle değerlendirmek de doğru değildir.
Ancak modern dindarlık da geleneksel dindarlık gibi bünyesinde bazı sorunları ve riskleri barındırmaktadır. Bunların başında aşırı bireyselleşme ve kişinin kendisini dinî geleneğin ve ortak tecrübenin üzerinde görme eğilimi gelmektedir. Her bireyin kendi din anlayışını oluşturma çabası, dinî bilgilerin parçalanmasına ve ortak dinî düşüncenin, kültürün ve zeminin zayıflamasına sebep olabilmektedir. Daha da önemlisi, modern kültürün etkisiyle dinin, hayatın bütününü kuşatan bir değerler sistemi olmaktan çıkarak bireysel tercihlere ve duygulara indirgenmesi de söz konusu olabilmektedir. Bu da dinin doğru anlaşılması ve yaşanması açısından ciddî bir sorun oluşturmaktadır.
Bu bakımdan geleneksel dindarlık daha çok toplum merkezli bir karakter taşırken, modern dindarlık birey merkezli bir nitelik göstermektedir. Dolayısıyla geleneksel dindarlık anlayışında aidiyet, devamlılık ve ortak tecrübe ön plandayken; modern dindarlık anlayışında bilinç, sorgulama ve kişisel tercih daha fazla öne çıkmaktadır. Geleneksel dindarlık, “Biz böyle gördük ve böyle yaşadık.” anlayışını temsil ederken; modern dindarlık, “Niçin böyle inanıyor ve yaşıyorum?” sorusunu sormakta ve bu soruya cevap aramaktadır. Bu yönüyle geleneksel dindarlık koruyucu ve muhafaza edici bir nitelik taşırken, modern dindarlık daha çok araştırmacı ve yenilikçi bir karakter arz etmektedir.
Bu nedenledir ki geleneksiz bir din anlayışı köksüzlüğe; sorgulanmadan kabul edilen bir gelenek ise zamanla donuklaşmaya ve dogmalaşmaya sebep olabilmektedir. Bu sebeple her iki dindarlık anlayışının olumlu yönlerinin dikkate alınması ve aşırılıklarının törpülenmesi gerekmektedir. Zira bu iki dindarlık anlayışı arasında önemli farklılıklar bulunduğu gibi, onları buluşturan bazı ortak noktalar da bulunmaktadır. Her iki anlayış da insanın Allah ile olan ilişkisini düzenlemeyi amaçlamakta; iman, ibadet, ahlâk ve maneviyatı temel unsurlar olarak kabul etmektedir.
Bununla birlikte, bir tarafta geleneği din ile özdeşleştiren ve her yeni düşünceyi tehdit olarak gören katı bir gelenekçiliğin, diğer tarafta ise geleneğe karşı çıkarak geçmişin bütün birikimini değersiz sayan bir geleneksizliğin bulunması da önemli bir sorun teşkil etmektedir. Oysa İslâm, ne geçmişte donup kalmayı ne de değişim adına kendi özünden uzaklaşmayı istemektedir.
Kur’an’ın ortaya koyduğu temel ilkeler evrenseldir. Ancak bu ilkelerin anlaşılması, yorumlanması ve hayata aktarılması, aklın, bilginin, tecrübenin ve sahih yöntemlerin birlikte kullanılmasını gerekli kılmaktadır. Bu nedenle Müslümanların sadece geçmişe bakarak geleceği kurmaları mümkün olmadığı gibi, geçmişten tamamen koparak sağlıklı bir gelecek inşa etmeleri de mümkün değildir. Zira kökleri sağlam olmayan bir ağaç ayakta kalamaz; yeni filizler vermeyen bir ağaç da zamanla kurumaya mahkûmdur.
Bu nedenle İslâm’ın hedeflediği dindarlık, ne yalnızca geçmişi tekrar eden bir taklitçilik ne de köklerinden kopmuş bir bireysellik ve geleneksizliktir. İhtiyaç duyulan dindarlık; vahyin rehberliğinde aklını kullanan, geleneğin tecrübesinden yararlanan, çağın şartlarını doğru okuyan ve hayatı yeniden inşa etmeye çalışan bilinçli bir dindarlıktır. Dolayısıyla bugünün Müslümanı için ihtiyaç duyulan şey, gelenek ile modernlik arasında bir tercih yapmak değil; her ikisini de sahih bir zeminde değerlendirebilmektir. Ölçü, vahyin temel ilkeleri olmalı; ancak akıl, bilgi ve tecrübe de bu ilkelerin anlaşılması ve hayata yansıtılmasında devre dışı bırakılmamalıdır.
Sonuç olarak sağlıklı bir dindarlık anlayışı, ne geçmişi sorgusuzca tekrar eden katı bir gelenekçiliğe ne de geçmişin bütün birikimini reddeden sınırsız bir bireyselliğe dayanabilir. Bugün ihtiyaç duyulan dindarlık, geçmişi korurken geleceği de düşünebilen; geleneğin tecrübesinden yararlanırken onu gerektiğinde sorgulayıp değerlendirebilen; çağın meselelerini doğru okuyarak bunlara İslâm’ın evrensel değerleri çerçevesinde cevaplar üretebilen bir dindarlıktır. Böyle bir dindarlık anlayışı, hem Müslümanların dinî kimliklerini ve tarihî birikimlerini korumalarına hem de değişen dünyada dinin evrensel değerlerini yeniden hayata taşımalarına imkân sağlayacaktır.