Türk bürokrasisinin köklü geçmişinde, devlet yönetiminin en önemli makamları kolay kazanılmış unvanlarla değil, uzun yılların birikimiyle elde edilirdi. Hazine’den bakanlıklara, bağımsız kurullardan kritik daire başkanlıklarına kadar devletin önemli görevleri; meslek hayatını denetim koridorlarında, dosyaların ve mevzuatın arasında geçirmiş, tecrübesini yıllar içinde olgunlaştırmış denetçilerin, murakıpların, müfettişlerin ve kariyer memurlarının omuzlarında yükselirdi. Onlar yalnızca görevlerini yerine getiren memurlar değildi; devletin işleyişini, geçmişten gelen tecrübelerini ve kurumsal hafızasını taşıyan insanlardı. Bir makama gelmek, yalnızca bir koltuğa oturmak değil, o makamın gerektirdiği bilgi ve sorumluluğu yıllar içinde hak etmek demekti.
Zamanla bakanlıklarda uzmanlık kariyeri de bu geleneğin önemli bir parçası hâline geldi. Titizlikle hazırlanan uzman yardımcılığı sınavlarıyla kamuya alınan gençler, uzun bir yetişme sürecinden geçerek kurumların bilgi birikimine katkıda bulundular. Mevzuatı öğrendiler, ekonomik gelişmeleri izlediler, dosyalar üzerinde çalıştılar, kararların nasıl alındığını ve sonuçlarının nereye uzandığını gördüler. Yıllar içinde edindikleri bilgi ve deneyimle kurumların önemli görevlerine geldiler. Böylece devlet yönetimi, yalnızca günlük kararlarla değil, geçmişten geleceğe aktarılan bir mesleki birikimle yürütülmeye çalışıldı.
Ne var ki zamanla bu anlayışın yerini farklı bir yönetim pratiği almaya başladı. Kariyer mesleklerinin ağırlığı azaldı, mesleki tecrübe ve liyakat yerine farklı ölçütlerin öne çıktığı atamalar yaygınlaştı. Kamu hizmetinin gerektirdiği bilgi ve birikimden çok, kişisel yakınlıkların ve yönetsel tercihlerle şekillenen bağlılık ilişkilerinin belirleyici olduğu örnekler görülmeye başlandı. Giriş koşullarının gevşetilmesi, sınavların ve mesleğe kabul süreçlerinin niteliğinin tartışmalı hâle gelmesi, bu değişimi daha da belirginleştirdi. Devletin önemli makamlarında görev almanın gerektirdiği birikim ve tecrübe, bazı dönemlerde olması gereken ağırlığını kaybetti. Denetim ve liyakat kültürünün yerini kişiye bağlılık anlayışı aldıkça, kurumların karar alma kapasitesi, verimliliği ve çalışanlar arasındaki güven duygusu da aşınmaya başladı.
Bu değişimin etkisi yalnızca atama düzeniyle sınırlı kalmadı. Uzmanlık sisteminin zayıflaması ve denetim mekanizmalarının etkinliğini yitirmesi, kamu yönetiminin yanlışlara karşı direnme gücünü de azalttı. Oysa denetim, yalnızca yapılan işlemlerin mevzuata uygunluğunu incelemekten ibaret değildi; kamu kaynaklarını koruyan, hataları zamanında ortaya çıkaran ve yöneticilerin hesap verebilirliğini sağlayan temel güvencelerden biriydi. Elbette denetimin varlığı, denetim elemanlarının kurumun her işine müdahale etmesi veya yöneticilerin yerine geçmesi anlamına gelmez. Denetçinin görevi, işlemlerin hukuka, mevzuata ve kamu yararına uygunluğunu incelemek; tespit ve önerileriyle kurumsal işleyişin sağlıklı yürütülmesine katkıda bulunmaktır. Etkin denetim, yöneticinin hareket alanını daraltan değil, kararlarının doğruluğunu ve hesap verebilirliğini güvence altına alan bir mekanizmadır.
Öte yandan denetim mesleğinde yetişmiş olmak, her yönetim görevi için kendiliğinden yeterlilik anlamına gelmez. Denetçilerin görevi, boşalan her yönetim makamına yönelmek değil, kendi mesleki sorumluluklarını bağımsızlık ve tarafsızlık içinde yerine getirmektir. Yönetim ise ayrı bir birikim, karar alma becerisi ve insan kaynağını yönlendirme yetkinliği gerektirir. Önemli olan, bir makamın kime verileceğinden önce, o görevi en iyi kimin yapabileceğinin liyakat esasına göre belirlenmesidir.
Denetim mesleğinin saygınlığı, bu görevi yürüten kişilerin de aynı denetim ve hesap verebilirlik ilkelerine tabi olmasını gerektirir. Denetleyen olmak, denetimden muaf olmak anlamına gelmez. Hiçbir mesleki unvan, geçmişte üstlenilmiş görev veya kazanılmış itibar, kişiyi hukukun ve hesap verme sorumluluğunun üzerine çıkaramaz. Devlet yönetiminde esas olan, makamların kişilere ayrıcalık sağlaması değil, o makamları işgal eden herkesin aynı hukuk ve sorumluluk ölçüleri içinde hareket etmesidir.
Bu güvenceler zayıfladığında kamu kaynaklarının kötüye kullanılma ihtimali artıyor, usulsüzlüklerin tespiti güçleşiyor ve adaletsizliklerin kurumsallaşmasına elverişli bir ortam oluşuyordu. Bir devleti zayıflatmak için her zaman dışarıdan gelen bir tehdide ihtiyaç yoktu. Bazen denetim mekanizmalarının işlemez hâle gelmesi, yetişmiş insan kaynağının etkisizleştirilmesi ve kamu yararının kişisel tercihlere terk edilmesi, kurumların kendi içinden güç kaybetmesine yetiyordu.
Üstelik mesele yalnızca en üst makamlara yapılan atamalarla da bitmiyordu. O koltuklara oturan yöneticilerin kendi alt kadrolarını, daire başkanlarını ve müdürlerini belirlerken benimsedikleri anlayış, zamanla bütün kurumun geleceğini şekillendiriyordu. "Balık baştan kokar" ve "üzüm üzüme baka baka kararır" sözleri, bürokrasinin koridorlarında adeta yeniden anlam kazanıyordu. Çünkü liyakati önemsemeyen bir yönetim anlayışı, çoğu zaman kendisine benzeyen yöneticileri tercih ediyor; bilgi, deneyim ve bağımsız değerlendirme yeteneğinden çok, kendisiyle uyumlu çalışacak kişileri öne çıkarıyordu. Böylece yanlış tercihler tek bir makamla sınırlı kalmıyor, aşağıya doğru yayılarak bir yönetim kültürüne dönüşüyordu. Liyakatli insanlar ya hak ettikleri görevlerden uzak tutuluyor ya da bilgi ve birikimlerini değerlendirebilecekleri bir çalışma ortamı bulamayınca zamanla sessizce geri çekiliyorlardı. Kurumlar ise en çok ihtiyaç duydukları insan kaynağından yeterince yararlanamaz hâle geliyordu.
Bugün geriye dönüp baktığımızda, üzerinde durulması gereken asıl mesele belki de budur: Kuruşun hesabını bilen, kamu kaynağını korumayı mesleki sorumluluğunun ayrılmaz bir parçası sayan denetim aklı zayıfladığında geriye ne kalır? İhtişamlı binalar, geniş makam odaları, tabelalar ve değişen unvanlar bir devletin gücünü göstermeye yeter mi? Kurumların duvarları yerinde durabilir, teşkilat şemaları değişmeden kalabilir; ancak onları ayakta tutan bilgi, tecrübe, liyakat ve sorumluluk duygusu aşındığında geriye yalnızca görünüşte varlığını sürdüren bir yapı kalır.
Çünkü bir devletin en büyük kaybı, yalnızca yetişmiş insanlarını yitirmesi değildir. Asıl kayıp, yetişmiş insanlara ihtiyaç duymayan, onların bilgi ve tecrübelerinden yararlanmayı önemsemeyen bir yönetim anlayışının yerleşmesidir. Devletin gerçek gücü makamların ihtişamında değil, o makamları hak eden insanların varlığında ve onların taşıdığı kurumsal hafızadadır.
Ali Akça
aliakca2009@hotmail.com