İnsanoğlu, Rabbinin kendisine bahşettiği nimetlerin en büyüklerinden birini akıl olarak bilir. Düşünür, muhakeme eder, araştırır, hüküm verir. Medeniyetler kurar, ilimler üretir, göklere ulaşır. Fakat ne zaman ki bu nimeti veren Kudret'i unutur da aklı kendi başına mutlak bir hâkim ilân eder; işte o zaman yükseldiğini sandığı yerde hakikatte düşmeye başlar.

Bugün insanlık, ilmi büyüttü; fakat hikmeti küçülttü. Bilgiyi çoğalttı; fakat irfanı ihmal etti. Maddî âlemin sırlarını çözmekte büyük mesafeler katetti; ancak kendi ruhunun derinliklerine inmeyi unuttu. Sonunda elindeki kandili güneş zannetti.

Oysa kandil, güneş değildir.

İslâm'ın akla verdiği değer tartışılmaz. Kur'ân'ın sayfalarını açınız; her tarafta düşünmeye, ibret almaya, tefekküre ve akletmeye çağıran ilâhî hitaplarla karşılaşırsınız. Cenâb-ı Hak, insanı körü körüne inanmaya değil; delil üzerinde düşünmeye davet eder. Çünkü iman, cehaletin değil; hakikati arayan selîm aklın meyvesidir.

Fakat aynı Kur'ân insana haddini de öğretir. "Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir." Bu ilâhî beyan, insanın bilgisini küçümsemek için değil; onu kibirden korumak içindir. Zira sınırlı olanın sınırsızı bütünüyle kuşatması mümkün değildir.

Bugün nice kimseler, gözünün görmediğini yok sayıyor. Duyusunun ulaşamadığını inkâr ediyor. Hâlbuki insan gözü havayı görmez; ama onsuz bir an yaşayamaz. Aklı sevgiyi tartamaz; fakat insanı ayakta tutan nice hakikat, terazinin değil vicdanın alanındadır.

Demek ki varlık, yalnızca laboratuvara sığacak kadar dar değildir.

İşte tasavvufun asırlardır söylediği söz de budur. Tasavvuf aklı susturmaz; aklı edeple konuşturur. Ona, "Sen değerlisin; fakat her şey değilsin." der. Çünkü akıl yürür; vahiy ise yol gösterir. Akıl hesap eder; vahiy hikmeti bildirir. Akıl sebepleri görür; vahiy gayeyi öğretir.

İnsan, aklıyla Allah'ın varlığını anlayabilir; fakat Allah'ın sonsuz kudretini kendi ölçüleri içine hapsedemez. Deniz, testiye sığmaz. Sonsuz olan, sonlunun kalıplarıyla tüketilemez.

İslâm'ın istediği akıl; inkârı marifet sanan akıl değildir. Kendi cehaletini ilim diye pazarlayan da değildir. İslâm'ın istediği akıl, tevazu sahibi olan; delilden kaçmayan; hakikat karşısında eğilmeyi zillet değil, fazilet bilen selîm akıldır.

Bugün en büyük tehlike cehalet değildir.

Asıl tehlike, cehaletin ilim kisvesiyle konuşmasıdır.

Bir insan her şeyi bildiğini sandığı gün, öğrenmeyi bırakır. Bir toplum vahye ihtiyaç duymadığını düşündüğü gün ise istikametini kaybeder. Çünkü pusulasını kaybeden gemi ne kadar sağlam olursa olsun, sonunda kayalıklara çarpar.

Müslümanların yeniden dirilişi, aklı terk etmekle olmayacaktır. Fakat aklı ilahlaştırmakla da olmayacaktır. Diriliş; aklın vahyin nuruyla, ilmin ahlâkla, bilginin hikmetle buluştuğu gün başlayacaktır.

Bizim medeniyetimizi kuranlar, ne aklı küçümsediler ne de onu putlaştırdılar. Onlar, aklı vahyin önünde diz çöktürmediler; vahyin rehberliğinde ayağa kaldırdılar. Bunun için hem semaya baktılar hem secdeye kapandılar; hem düşündüler hem dua ettiler; hem kitap yazdılar hem gönül inşa ettiler.

Bugün bize düşen de budur.

Çünkü akıl, Allah'ın insana verdiği en büyük emanetlerden biridir; fakat emanet, sahibini unuttuğu gün bereketini kaybeder.

Unutmayalım ki akıl bir kandildir. Kandil, karanlıkta yol aldırır; fakat güneş doğmadan ufku aydınlatamaz. İşte vahiy o güneştir. Kandilin ışığı güneşle birleştiğinde insan hem önünü görür hem de yönünü bulur. İslâm'ın asırlardır öğrettiği hakikat budur: Akıl gereklidir; fakat hakikatin tamamına ulaşmak için tek başına yeterli değildir.  

Selam ve dua ile.