Vatan topraklarını kaybede kaybede, Anadolu’ya sıkıştığımızda, onu da elimizden almak istediklerinde ülke; hem askeri, hem ekonomik   ve hem de  siyasi  bakımdan acınacak  halde idi.

1918 Mondros  Antlaşması ile askeri birliklerimiz dağıtılmış, Sevr ile ülkenin parçalanmasına karar verilmişti. İstanbul, İngilizler ve Fransızlar tarafından edilmişti. Padişah’ın hükmü ferma gücü yoktu. Bir iş yapılacak olsa, İngiliz subaylara haber veriliyordu.

Böyle bir ortamda 15 Mayıs 1919’da iki Yunan ordusu İzmir’i işgal  etti. İngilizlere bir şey yapamazken bir de Yunan işgali çıktı başımıza.. Zira, askeri birliklerimiz yoktu. O zaman sadece polis ve  jandarma vardı. Onlar  da iç güvenlik içindi.

Ordular dağılmış, vatanı savunacak güç yok halk çaresiz..

Yunan’a  karşı tek mukavemet gücümüz, eski eşkiya, sonradan her biri  milli kahraman olmuş Efe’lerdi Efelerin hemen hepsi ,bölgelerinde; kız kaçırmaktan, adam öldürmekten, ağaya veya muhtara karşı gelmekten  jandarma tarafından aranan başı bozuk takımı idi.  Dağları haraca bağlamışlardı. Yunan İzmir’e çıkıp yavaş yavaş doğuya doğru ilerlemeye başlayınca; dağdaki eşkiya , insafa gelip nedamet  etti. Milli duyguları kabardı. Ellerinde silah da var. Hepsi anlaşmışcasına Yunan’a karşı mukavemet için küçük küçük müfrezeler oluşturdular.

Bir de biraz daha organize Çerkez Ethem vardı ,Yunan’a direnen silahlı grup ..

Tuna boylarında  ve Silistre’de “bahtı kara maderimizin” yüzünü güldürememiştik. Kendi ellerimizle imzaladığımız antlaşmaların kurbanı oluyorduk . Ordumuz yoktu. Yıllarca savaşmış  insanımız fakirlik  pençesinde eziliyordu.13 milyon nüfus. Okur -yazar sayısı 1 milyon...

Her yerde çaresizliğe çare aranıyordu.

Her bölgede il veya ilçede, bölgenin  önde gelenleri tarafından kongreler düzenlendi. Soru aynı idi: Ne yapalım? Nasıl yapalım ?

Erzurum Kongresine  gelene kadar ülkenin her yerinde düzenlenen kongrelerin sayısı 32 idi.32 yerde (bazı il ve ilçelerde  ikişer  üçer kere) kongreler düzenlendi. Trakya’da, Ege’de, Pozantı’da ,Oltu da ..

Balıkesir’de  5 kere..Nazilli’de 3 kere..Sürekli toplantılar. Sürekli çare aramalar..32 kongrenin 12’si Ege de yapıldı. Ülke kaynıyordu .Buna  bir çare bulunmalı idi.

Ülke insanının , ileri gelenlerinin ve ülkenin  hepsinin duyguları aynı idi. İleride bütün bu kongrelerin ruhu birleşecekti.

Erzurum Kongresi ve sonraki  Sivas Kongresi, kongreler   sürecinin dönüm noktası oldu.

Bu arada Kongreler  süreci  devam ederken ilginç bir durum oldu:1919 yılının Ocak ayında Cemiyet-i Akvam kurulmuştu. Cemiyet-i Akvam’ı, 1.Cihan Harbi’nin galip devletleri kurdu. Başı İngiltere çekiyor. Bir de yeni yeni güçlenmeye başlayan ABD... 1.Cihan Harbi’nin mağlup devleti Almanya ile o zamanlar Almanya’yı destekleyen Türkiye (Osmanlı İmparatorluğu ) Cemiyet-i Akvam’a alınmadı.

İşte bizim kongreler sürecimiz devam ederken, Cemiyet-i Akvam ilginç bir telif ortaya attı. Bize; “.. siz bir büyük devletin  mesela İngiltere’nin veya ABD’nin  mandası olun  “dediler. O zaman bu fakir ve aciz durumdan kurtulmuş olursunuz” dediler.

Bizim mandacılığı  benimseyenlerimiz, Amerikan Mandacılığı’nı  tercih ettiler. Bunu fakirliğe çare olabilir diye düşündüler. Amerikan  mandacılığı, toplantılarda ve  kongrelerde tartışıldı. Milli Mücadele’nin önemli komutanlarından İsmet Paşa ve Kazım Karabekir Paşa  bile mandacılığı cazip gördüler.

Ama mandacılık bir tekliften öteye geçmedi. Şartları  ve alt yapısı konuşulmadı. Sadece bir teklif..

Mandacılıkla ilgili tek yazı belkide Halide Edip Adıvar’ın Başkan Wilson’a yazdığı mektuptur.  Hiç bir devlet, ABD bile  mandacılığın nasıl uygulanacağı konusunda bize baskı yapmadı. Mandacılığın sadece adı kaldı.

Ama kongreler özellikle Erzurum ve Sivas kongreleri  Amerikan  Mandacılığı’nın  gölgesinde başladı.

Kongrelerde  Amerikan Mandacılığını benimseyenler  vardı zira.. Mesela ,Erzurum Kongresi’nin  62 delegesi vardı. Kongreye katılan delegelerden  35 tanesi mandacı idi.

Gazi Paşa, Erzurum Kongresi’ne alınmak istenmedi

Esasen, Erzurum Kongresi  mevzi bir kongre idi. Başta.. Sevr sonrası doğu illerimizde  bir Ermenin devleti kurulmak isteniyordu. İşte, Erzurum Kongresi’nin ana amacı doğu illerimizde bir Ermeni devleti  kurulmasını  önlemek için çare arama toplantısı olması idi. Bütün delegeler, doğu illerinden gelmişti. Erzurum’dan, Van’dan, Siirt ve Bitlis’ten gibi .. Bunun için sanki şimdiki partilerde yapılan gibi ön seçim yapılmış, en çok oyu alan delege olmuş, Erzurum’a en çok oyu  alanlar gitmişti. Seçim bitmiş, listeler kesinleşmişti.

Kongre’nin  başlayacağı  23 Temmuz 1919 günü Gazi Paşa ve yanındakiler Erzurum’a geldiler. Kongre binasının  önünde durdular. Burada küçük bir tartışma oldu. Erzurum delegeleri; Gazi Paşa’ya;”..sen   kongreye  katılamazsın. Çünkü Erzurumlu değilsin. Ve üye de değilsin” dediler. Tabi tanınmamak ve  delege olmamanın  da bu küçük tartışmada etkisi vardır. Gazi paşa o zaman Samsun’da 7.Kolordu müfettişliği makamında idi. Sonra hangi makamlara ve başarılara ulaşacağı da bilinmiyordu.  Sonra araya Kazım Karabekir ve Fevzi Paşalar araya girdiler Gazi Paşa kongreye katıldı.

Kongre 2 hafta sürdü. Üç veya dört kere toplantı oldu. Bir- iki gün toplantı bir- iki gün ara ..Böyle bir çalışma ile önemli kararlar alındı. Baştan toplantıya  alınmak  istenmeyen Gazi Paşa, kongre  başkanı da oldu.

Erzurum Kongresi’nin  en önemli  başarılarından  birisi, birlik ve beraberliğin sürmesi ve mandacılığın yani mandacılık fikrinin benimsenmesinin  son bulmasıdır.

Sonra, 4 Eylül 1919’da Sivas Kongresi yapıldı. Ülkenin kurtarılması kararının  verildiği kongre Sivas Kongresi’dir. Orada; “..ya istiklal, ya ölüm “ kararı çıktı. (Devam edeceğim)